Sonsöz…

SONSÖZ

Nigâr binti Osman hakkında yapılan bu çalışmanın sonuçları şu başlıklar altında toplanabilir:

İçtimaî bir kadın örneği olarak Nigâr Hanım:

Nigâr Hanım, döneminin değişmekte olan zihniyet ve sosyal yapısını yansıtan içtimaî bir örnek ve bu değişimlerin kadın bazındaki yönelmelerini gösteren net bir portredir. “Burç kadınlar”, “öncü Türk kadınları” olarak adlandırabileceğimiz bu genel panoramada mozayiği tamamlamak üzere Nigâr Hanım adına bir portre çıkarırsak;

– Başlangıçta sınırlı bir mektep eğitimi almış, arkadan özel hoca/konak eğitiminden geçmiş, bir hocası bizzat babası olmuş;

– Sosyal ve sanatsal anlamda alafranga bir etkiye daima açık, ama Şarklı bir etkiyi de tevarüs eden ve ikisi arasında -bilinçli bir sentez arayışına kalkışmasa da- gidip gelen;

– Yüksek statü sahibi bir aileye mensup, babadan daima destek gören, bu desteğin sağladığı güç ve cesaretle bireyselliğini gerçekleştiren;

– Aynı ailenin açılım alanlarında kadınlar kadar erkeklerle de sohbet, sanat ve fikir tartışmalarına girişebilen;

bir görüntü verir. Ve bu görüntü, tefekkür yanı Fatma Aliye tarafından tamamlanan bir bütünün şiir, duygu ve sosyal yaşam alanındaki diğer yarımını oluşturur.

Feminist düzlemde dönemin örneği olarak Nigâr Hanım:

Feminist düzlemde bir kadın değerlendirmesi olarak Nigâr Hanım, Meşrutiyet öncesi mutedil kadın görüşünün yaşayan bir örneğini oluşturur. Ana ilkeleri “iyi ana, iyi eş, iyi Müslüman olmak” biçiminde özetlenebilecek; Meşrutiyet sonrası feminizminin radikalliğinden uzak; tam eşitliktense bütünleyicilik ilkesine bağlı, iffet ve ismet üzerinde ısrarlı bu kadın tipi Hanımlara Mahsus Gazete etrafında geliştirilen imajın canlı bir örneğidir.

Unutuluşun kucağına zirveden düşen bir sanatçı olarak Nigâr Hanım:

Nigâr Hanım, unutuluşun kucağına zirveden düşen bir sanatçı olarak, edebî beğeninin zaman zaman yanıltıcı olabileceği ve sosyal hatta kişisel değerlerle karıştırılabileceği hususunda bir uyarıdır. Oluşturduğu etik ve estetik mitin sahibesi olarak Nigâr Hanım; ibrelerin alabildiğine Batı’yı gösterdiği bir dönemde Osmanlı aydınının kayıtsız kalabileceği bir tip değildir. Ancak her söylediğinin adeta alkışlanır hale gelmesi, kısacası ciddi eleştiriden mahrum kalmış olması sanatı adına kuşkusuz zararlı olmuştur.

Zaaf-ı samimiyet:

Sanat teorileri kadar eski olduğu düşünülebilecek bir problem, “sanat eserine sanatçının özyaşamının ve duygularının ne kadar yansıyacağı” sorusuna cevap ararken de Nigâr Hanım örneği değerlendirilebilir. Döneminde şiirinin en kuvvetli yanı olarak gösterilen samimiyeti, Nigâr Hanımın zamana direnmesine yetmemiştir. öyleyse yaşanmışın ve hissedilmişin doğrudan esere taşınması anlamında bir samimiyet, tek başına, bir eseri kuvvetli kılmaz, bu anlamda ne gerekli ne de yeterli şarttır. Ancak, içtenlik olarak ifade edebileceğimîz ve yazılmışın potansiyel olarak sanatçı ruhunda taşınması anlamındaki bir samimiyet sanat eseri için gerekli şarttır, ama o da tek başına yeterli değildir. Yeterli olabilmesi için bu içtenliğin dil vasıtasıyla işlenmesi gerekir. Bunu da Nigâr Hanım’da yeteri kadar görememekteyiz.

Bir ara nesil şairi olarak Nigâr Hanım:

Ara nesle mensup bir şair olarak Nigâr Hanım ve eserlerinden (ya da bunların farklı alanlara dökülebilecek izdüşümlerinden) hareketle çıkarılabilecek sonuç şudur:

– Marazî biçimde duygusallık,

– Ferdiyetçilik,

– Kaderden ve yaşamdan şikayet,

– Ölüm saplantısı, intihar arzusu,

– Aşk ve acıları üzerinde ısrar, aşkı yaşamın ekseni haline getirme, ıztıraplarından zevk alma, aşkla büyüme ve yok olma,

– Acıdan hoşlanma, bir nevî estetik mazoşizm eğilimi,

– Hastalık, özellikle verem; veremin güzelleştirdiği sevgili tipi,

– Eserde ruh ve beden olarak idealize edilmiş, piyano çalan, kültürlü, duygulu, iffet ve ismet sahibi ama mutsuz kadın tipi yaratma,

-ölüm, ölü arkasından ağlama,

– Mezarlık pitoreski, mezarlıklarda dolaşan genç ve güzel kadın imajı,

– Tabiata düşkünlük; özellikle gece, mehtap, gurup ve sonbahar üzerinde ısrar,

– Fransızca kaynakları orijinalinden okuma,

– Tercümede üslubun da alınması anlayışı,

– Musset, Lamartine etkisi,

– Hamid’den ziyade Ekrem etkisi,

– Resim altına şiir yazma,

– Eski nazım biçimlerini devam ettirmekle beraber yeni nazım biçimi arayışlarına da açık olma, bu arayışların sonucunda çok ve çeşitli nazım biçimlerini kullanmış olma,

– Nazım biçimi gibi kafiyede de yerleşik kurallar kadar özgün çıkışlar yapma,

– Nesir türleri arasında sınırsızlık; anı, deneme, öykü, makale, sohbet arasında gidip gelen türler,

– Edebiyata “halk için fayda” prensibi yükleme amacını taşımadıklarından, oldukça ağır terkipli ve tamlamalı bir dil kullanımı,

– “Küçük şeyler” etrafında edebî eser yaratma, eşyaya geniş anlam yükleme,

-Naiflik.

Eski-Yeni, Doğu-Batı arasında Nigâr Hanım:

Eserlerinin Doğu ile Batı, eski ile yeni edebiyatlardan aldığı etkiler gözden geçirilince, Nigâr Hanım’ın bu etkileri aynı anda hem Divan edebiyatından hem Fransız romantiklerinden aldığı fark edilir. Salt Batı menşeli zannedilen bir kısım teknik ve tematik özelliğin Divan edebiyatında da mevcudiyetini gösteren bu husus, dönem edebiyatının geniş bir kesiti için de geçerlidir.

Sonuç olarak Nigâr Hanım:

Son madde olarak; Nigâr Hanım, döneminin duyuşunu yansıtan Şiirleri arasında çok hoş örnekler bulunmasına rağmen edebiyatımızın elbette birinci sınıf şairlerinden biri değildir. Daha başarılı olabileceği bir alan olan nesir ise, şiirinin gölgesinde kalmıştır. Lakin Divan, Tanzimat, Servet-i Fünün edebiyatlarından ve Fransız romantiklerinden gelen etkileri yüklenerek eser veren bu ilk Avrupaî kadın şairi unutuluşun kucağından kurtarmak, toplumsal tarih gibi edebiyat tarihinde de layık olduğu yere iade etmek gerekir. Ve kuşkusuz, o yerin belirleyici özelliği öncelikle bir dönemin öncü kadınlarından biri olmasından geçmektedir.

Şair Nigar hanım, İletişim yayınları, İstanbul, 1998, s.385 – 388

Etkisi, Şöhreti ve Unutulması…

ETKİSİ, ŞÖHRETİ VE UNUTULMASI

Etki Alanı

Nigâr Hanım’ın, giyim-kuşamı, yaşam tarzı ve bazı sözleriyle seçkin bir çevre üzerinde etkili olduğunu ilgili bölümlerde görmüşlük. Edebî cepheden bakıldığında da aynı yoğunlukta bir etki manzarayı tamamlamaktadır. Böylece onun, nesirleri ve fikirleri ile Fatma.Aliye Hanım kadar değilse de, sosyal yaşantısı ve şiirleriyle, Osmanlı kadınının kültür hayatı içinde II. Meşrutiyet’e kadar ilk sırada etkili olduğu görülür.

Döneminde sağladığı yurt içi şöhretinin yanı sıra, Nigâr Hanım yurt dışında da tanınmıştır. Başlıksız bir yazısında “on seneye yakındır ki İtalyan, Alman, Avusturya, Macaristan ve hatta Amerika’nın en muteber gazetelerinde hem tercüme-i halimi hem de mükerreren eserlerimi neşretmişlerdir” diyen Nigâr Hanım, Batı basınında modernleşmeye giden Türk kadınının bir örneğidir. Hikmet Feridun Es, “Boston’daki bir gazeteden Hindistan’daki bir mecmuaya ve Kırım’da çıkan Tercüman gazetesine kadar”, Nigâr Hanım’ın mülakatlarının, tercüme-i halinin, fotoğraflarının hatta yalısının resminin yer aldığını belirtmekte, Avrupa ve Amerika matbuatında Nigâr Hanım’dan bahsedildiğini yazmaktadır.

Nigâr Hanım’ın Türk edebiyatındaki etkisinin boyutlarını ayrıntılı olarak çizebilmek için, tıpkı ara nesil meselesinde olduğu gibi, yaşadığı ve arkadan gelen dönemin müstakil monografîlerinin tamamlanmasını, izdüşümlerin tesbitini ve sağlıklı mukayeseye imkan verecek malzemenin ortaya çıkmasını beklemek lazımdır. Ancak mevcut malzemenin sağladığı imkanlarla da şimdiden görülebilir ki, Nigâr Hanım;

1- Döneminde kadınlara, samimi olarak kendi duyuşlarını yazma ve yazdıklarını açık imzalarıyla yayımlama cesareti vererek, yeni tarzda bir edebiyatın gerek kitap gerek gazete/dergi yazısı hacminde, kadın imzalarının artmasında etkili olmuştur. Buna bizzat kendisi de günlüğünde değinerek, “Feryad” gazeline yazılan nazireleri işareten, “tab’ ettirdiğim eser edibe hanımlarımıza bir teşvik olduğunu görmekteyim. Zira geçen günki nüshada benim Feryad’a bir nazire bulunduğu gibi bugün dahi diğer bir hanım tarafından gönderilmiş uzun bir manzume gördüm” [15 Kanunıevvel 1303 (27 Aralık 1887)] demektedir.

2- Şiir ve nesirlerinin içerdiği santimantal muhteva ile sadece kadınlar değil erkekler üzerinde de, uzun süreli ve kuvvetli bir etki alanı yaratmıştır. Ağlamaya istidadı ve “hayat-ı bedbahta-nemin birer müessir yadigarı” olarak yorumladığı aşk-ölüm ve tabiat formüllü eserleriyle o, edebî kıymet taşıyan Servet-i Fünün örneğinden edebî kıymeti tartışılabilir piyasa işi, tutkulu kara sevda romanlarına kadar açılan bir alanda etkili olmuştur. Nigâr Hanımın bu etkiyi tek başına değil, bütün ara nesil sanatçılarıyla ortak olarak yarattığı dikkatlerden kaçırılmamalıdır. Ancak kadın olması, bu etkiyi kadın yazarlara daha kuvvetle taşımasına sebebiyet vermiştir.

3- Nihayet Nigâr Hanım, Servet-i Fünün’a takaddüm eden yıllarda, Servet-i Fünün’la çok geniş ve etkin bir kullanım sahası bulacak olan teknik ve tematik birçok özelliği, Fransızca eserleri orijinalinden okumuş olmanın getirdiği bir donanımla, eserlerinde taşıyan ara nesil sanatçılarından biri olarak da etkili olmuştur. Servet-i Fünün ve Tanzimat dönemleri arasında silik kalan bütün ara nesil sanatçıları gibi, onun da eserlerindeki bu yenilikler fazla dikkat çekmemiştir. Fakat edebiyat tarihimizin yazılması tamamlandığı zaman; bu kapsamdaki pek çok özelliğin Servet-i Fününcular’dan önce ara nesil sanatçıları tarafından kullanıldığı fark edilecektir.

İhsan Raif

Nigâr Hanım’dan etkilenmiş olabilecek kadın sanatçılar arasında ihsan Raif’in, yaşantılarındaki benzerlik itibariyle de, farklı bir yeri vardır. Eserlerini Meşrutiyet’ten sonra vermekle birlikte, ihsan Raif’in, yetişme yıllarındaki en kuvvetli kadın yazar örneği olan ve kendisinden onbeş yaş büyük Nigâr Hanım’dan etkilenmiş olduğu düşünülebilir. Şiir kitabına Gözyaşları (1914) adını verir, bu kitabın bölümleri “Feryadlar”, “Ye’sler”, “Garîb Demler”, “Sevdalar” adını taşır. O da şiirlerinde sonbahar ve melankoli üzerinde ısrarlıdır, duygu ve aşkı ön plana çıkarır, din duygusunu belirginleştirir. .

İhsan Raif de edebî salon tesis etmiştir. Ve bir salon kadını imajı yaratmış olmasına rağmen millî felaket günlerinde hummalı bir faaliyet içinde görünür: Müdafaa-i Milliye Cemiyeti mitinglerinde şiir okur, “26 Şubat 1915’de Osmanlı Donanma Cemiyeti’ne ait Millet Tiyatrosu’nda askere çorap toplamak maksadıyla” bir müsamere tertip eder. Kadın ve Vatan (1914) adlı bir şiir kitabı vardır. Şiirlerinde vatan temi belirginleşir. Halit Fahri, bir mektubundan hareketle, yalnızca aşk şiirleri ile tanınan ihsan Raif’in gerçekte en büyük aşkının vatanı olduğu yorumunu yapar. Belki de ihsan Raif’in dönem kadınlarından en çok Nigâr Hanım’la mukayese edilmesi, benzer ve farklı yönlerinin gösterilmeye çalışılması her ikisinin aristokrat ve kozmopolit bir yaşantı içinden millî gerçeklere gösterdikleri yönelme ile izah olunabilir.

Ancak sosyal yaşantıları ve duyuş tarzlarıyla yakınlaşan bu iki kadın sanatçı özellikle şiirde ölçü konusunda çok farklı tavırları sahiplenirler. Nigâr Hanım aruzun yanılmaz bir izleyicisi olarak kalırken ihsan Raif heceyi benimseyerek ondan ayrılır.

Şöhreti ve Unutulması

Bütün sosyal ve siyasal şartlar gibi edebî beğeninin de çok ve çabuk değiştiği bir dönemde yaşayan Nigâr Hanım, garip bir talihle unutuluşun kucağına zirveden düşer. Esasen kendisi gibi Fatma Aliye, Emine Semiye, Makbule Leman Hanımların da paylaştığı bu talih tek nedenle izah olunur gibi değildir. Tıpkı birdenbire parlayan yıldızlarını tek nedene bağlayamayacağımız gibi.

Unutuluş nedenleri gözden geçirildiğinde bir kısminin değişen sosyal ve buna bağlı olarak edebî şartlarla ilişkili olduğu görülür. Onun yazı hayatının en verimli dönemi 1887 ile 1901 arasındaki süredir. Son eseri Elhan-ı Vatan istisna edilirse kitaplarının tamamını bu süre içinde vermiştir. Bu yazı hayatının, 1908’den sonra giderek daha az dikkat çekmesinin Meşrutiyet’in getirdiği nisbeten çok sesli, toplumsal meseleler üzerinde ısrarlı, karışık ve disiplinsiz de olsa yeni açılımlar arayan edebiyatla ilgisi vardır. Ve gerçek sanat değerinden mahrum ise; melankolik-santimantal karakterli ve ferdiyetçi bir şiirin Meşrutiyet yıllarında unutulmaktan başka şansı yok gibi görünmektedir.

Bir Meziyet ve Bir Zaaf Olarak Samimiyet

Eserlerindeki gerçek sanat değeri eksikliğinin sorgulanması ve bunun, unutuluşundaki dahli, bizi ister istemez Nigâr Hanım’ın samimiyeti noktasına getirir. Onun eserinin en yeni ve çarpıcı yanının samimiyeti olduğu hususunda hemen hakkında bütün kalem oynatanlar sözbirligi etmiş gibidir. Yani Nigâr Hanım’ı bir anda döneminin en ünlü kadın şairi haline getiren meziyeti, eserlerinde bir kadın ruhunun samimiyetini sergilemiş olmasıdır. Önce Cenab, Nîrân hakkında yazdığı yazıda döneme kadar yetişmiş kadın şairleri gözden geçirerek bunların kendilerini “lisan-ı merdane” yani erkek lisanıyla ifadeye çalıştıklarından, kendi kadın ruhlarından bir şey çıkararak eserlerine koyamadıklarından şikayet ederek, nihayet Efsus ile bir kadın eseri ve bir kadın kalbi ile karşılaştıklarını ifade etmiştir. Fuad Köprülü, onu evvela kendisinden önceki Divan tarzında yazan kadın şairlerle mukayese eder:

“Mihri, Zeynep, Leyla, Fıtnat, Şeref gibi, divanları ve hatıraları eski tezkirelerle kimsenin uğramadığı kütüphanelerde uyuyan şairleri bir yana bırakacak olursak diyebiliriz ki Nigâr Hanım edebiyatımızda canlı ve samimi eserler bırakan hemen ilk şairemizdir.”

Aynı yazıda Köprülü, sözkonusu eski şairelerin şüphesiz “Arapça ve Acemce ile karışık dili, Arap alimlerinin belagat kaidelerini, Acem vezninin inceliklerini” Nigâr Hanım’dan daha iyi bildiklerini, ancak bir şeyi bilmiyor olduklarını vurgulamaktadır: “Sanatın samimilik demek olduğu.” Bu kadın şairler “yüksek duvarlar, kalın kafesler arkasında (….) insanlığın bütün haklarından mahrum” olarak sürdürdükleri hayat içinde “yüreklerim çarptıran derin elemler” yerine bir erkek gibi “mey ve mahbübdan, dört kaşlı civanlardan, sakilerden” bahsettiler. “Kaçınılmaz olarak eserleri, bu alemleri gerçekte tanıyan şairlerin nağmeleri yanında sönük kaldı, unutuldu.”

Bunun Nigâr Hanım da farkında olmalı ki “Arz-ı ma-fizza-mîr”de kendisini Leyla’lardan, Şereflerden, Fıtnat’lardan küçük gördüğü halde eserinin kıymetini samimiyetinin teşkil ettiğini söyler: “Her biri hayat-ı bedbahtanemin birer müessir yadigarıdır.” Keza “Paris Muhbiri” namıyla yazan Ali Kemal’in, şiiri hakkındaki bir eleştirisine verdiği başlıksız cevapta eserlerinin birçok hatalarla dolu olduğunu, ancak o perişan eserlerin “müstakim ve hakikat-perver” bir kalpten geldiğini, onu mütalaa ederek kendi kalb-i hazininin akislerini hissetmeyecek erbab-ı vicdan olamayacağını ifade ederek, meziyet hanesinde eserinin samimiyetini vurgulamaktadır.

Ahmet Rasim’in Muharrir Şair Edip’de anlattığına bakılırsa, eski ve yeni kadın şairelerimizin “vuslat, visal, firak, firkat, hicran, tahassür, zalim, aşk, muhabbet, sevda, gözyaşları, uykusuzluk…” gibi kelimelerin göründüğü mısralarının “pek ziyade açık saçık telakki” edildiği bir dönemde, Nigâr Hanım’ın, eserlerinin taşıdığı kadınca hassasiyet ve samimiyet bakımından dikkat çekmesi beyhude değildir, öyle ki Fuad Köprülü şiir dilini beğenmediği Nigâr Hanım hakkında, “hiç mübalağaya düşmeyerek iddia olunabilir ki Nigâr Hanım o zamana kadar yetişen Türk kadın şairlerinin en büyüğüdür” hükmünü verirken, eserlerinin “bir kadın kalbinden koptuğunu gösteren samimiliği”nden hareket etmektedir. Yahya Kemal de “bazı kadınlar erkek gibi yazıyorlar. Nigâr Hanım deha-yı nisvî ile mütehallik yegane şairemizdir. Cinsinin enfüsiyetini kimse onun kadar samimiyetle ifade ödemedi” derken aynı gerçeği işaret etmektedir. Keza, Edebiyat-ı Cedide’nin, kalbini her güzel şeyden bir yara almadan kurtaramayan duygulu şairi Mehmet Rauf, bir kadın kalbini belki dünyanın en muhteşem şeyi olarak algılayan hassasiyet tarzı ile aynı yorumun arkasındadır. Nigâr Hanım’ın eserlerinin birinci meziyetini, kalbe hükmedenin yazılmış olması olarak görür. “Bir kadın eseri demek bir kadın kalbidir” ona göre. Samimiyeti edebî eser için en önemli şart olarak görür ve Aks-i Sedâ’yı bu açıdan inceler. Nigâr Hanım, İsmail Hikmet tarafından “kalbî elemlerini terennüm etmiş, hicranlarını, buhranlarını, ıztırab ve heyecanlarını çağlamış” bulunması, kısacası samimiyeti itibariyle Madam Desbordes Valmore’a benzetilmektedir ve İsmail Hikmet neredeyse ısrarla, Nigâr Hanım’ı, aşk duygularını yazmış bir kadın olarak görmektedir.

Döneminde ne kadar alkışlanmış olursa olsun, bu bahiste belirtmeli ki, “yaşanmışın yazılması” olarak tanımlanan bir samimiyet anlayışı, Nigâr Hanım’ın hem zaafını hem meziyetini oluşturur. Meziyetidir, edebî eserde anlatılanın, yazarı tarafından hissedilmiş olması gerekliliği noktasında. Zaafıdır, fazla işlemeden eser verme cesareti uyandırma noktasında. Tek başına samimiyet bir eseri kıymetli kılmaya yetmez ve sanat açısından hiçbir değeri yoktur. Mehmet Kaplan, “şahsî hayat tecrübesi veya ‘yaşantı’ tek basma bir sanat eserine başarı temin etmez. Duygu ve düşünceleri orijinal çarpıcı ve güzel bir şekilde ifade etmesini bilmek de lazımdır” demektedir. Öyleyse bir şairi sadece samimiyetiyle büyük bulmak mümkün değildir. Samimiyet, kendisine has bir şiiri olan sanatçı için gerekli olabilir, ama tek başına şiir için yeterli şart olduğu öne sürülemez.

“Şöhret-i Sehîle”

Nigâr Hanım’ın kolay ve yanıltıcı bir şöhret kazanmasında, yazdığı dönemde kadın imzalarının az olması da önemli bir etkendir. Efsus’tan önce yeni edebiyatın kadın kaleminden çıkma bir kitabı yoktur. Abdulhak Şinasi; “Nigâr Hanım o zamanlarda şiirlerini Kadınlara [Hanımlara] Mahsus Gazete’de neşrettiriyor, tanıdıklarıyla Fransızca, Almanca görüşebiliyor, alafranga musikîyi de seviyor, edebiyattan bahsediyor, resmi de anlıyor ve bütün bunlar o zamanda birer muvaffakiyet diye hanımların dikkatlerini çekiyordu” demektedir. Öyle ki aynı yazının devamında Abdulhak Şinasi, kadınların okuma-yazma oran ve alışkanlığının düşük olduğu böyle bir ortamda Nigâr Hanım’ın böyle bir “şöhret-i sehîle” ile kanaat ettiğini ifade ederek, adeta bu tür bir kolay şöhretin, gerçek sanat adına Nigâr Hanım’ın hızını kestiğini ima etmektedir. Katılmamanın sözkonusu edilemeyeceği bu hüküm, Nigâr Hanım’ın, içinde pek sevimli ve başarılı örnekler olsa da eserlerinin bir bütün olarak zamana direnemeyişinin en büyük nedeni olmalıdır. Kadın duygularını terennüm eden kadın şairlerin hemen hiç olduğu bir dönemde, kadın ruhunun güzelliği ile şiirin güzelliğini ayıramayan okuyucunun (bazan da eleştirmenin) tehalükü, bir başka deyişle ciddi eleştiriden mahrum kalan Nigâr Hanım’ın adeta oynattığı kalemin alkışlanır hale gelmesi, ona hak edebileceğinin dışında bir şöhret sağlamış olmalı. Eserden ziyade sanatçıya yönelik bu ilgi kuşkusuz herkes kadar Nigâr Hanım için de yanıltıcı, dahası zararlı olmuştur. Biraz daha ciddi hatta acımasız eleştiriye maruz kalmış, biraz daha seçici bir tavırla gözden geçirilmiş, fazlalıklarını atmaya kıyabilmiş, şiirle duyguyu birbirinden ayırabilmiş, kısacası daha fazla emek harcanmış bir Nigâr Hanım külliyatı daha kalıcı olabilirdi.

Işığı Daha Kuvvetli Bir Yıldız

Nigâr Hanım’ın sosyal değişimlerin dışında, unutulmak için kişisel nedenleri de vardır. Bunların basında hastalıkları, asabî bozuklukları, mutsuzlukları gelir. Sanat yeteneğinin sonradan kazanılmadığı doğrudur, ama geliştirilmesinin ciddi bir mesai ile gerçekleştirilebileceği düşünülürse, bütün bu olumsuzlukların Nigâr Hanım’ın şiirinden çok şey götürdüğü fark edilebilir. Daha 1324’de (1908) Demet gazetesine gönderdiği bir mektupta, yazı yazmayı çok sevmekle birlikte “zinde bir ruh zinde bir cisimde” bulunur demekte, ardından sinirlerinin senelerden beri kendisini harab etmekte olduğunu, yerinde, biraz düşünen ve hisseden kim olsa bundan kurtulamayacağını ve bu durumun yazı yazmasını engellediğini belirtmektedir.

Nigâr Hanım 1902’de evliliğinin bağlarından tam anlamıyla kurtulmuştur. Bundan sonraki hayatını, yalnızlıklardan o kadar şikayet etmesine rağmen, genellikle istediği gibi yaşamakta, yılın büyük bir kısmım yurt dışında geçirmektedir. Hareketli ve renkli bir yaşamın Nigâr Hanım’ın içte derinleşmesini sınırladığı, bir bakıma, sanatın ana saiki olan trajedi ve çatışmalarım ortadan kaldırdığı da bir neden olarak düşünülebilir.

Meşrutiyet sonrasında sadece Nigâr Hanım’ın değil, bir zamanların yıldız kadınlarının tümünün ışığını söndüren, elbet ışığı daha kuvvetli bir başka yıldızdır: Halide Salih. Denebilir ki onlar, o öncü kadınlar hep Halide Salih’in ışığıyla görünmez oldular, ama hep de onu hazırlamak için var olmuşlardı. Murat Uraz sözgelimi Fatma Aliye için, Meşrutiyet öncesinin fikir ve roman alanında kadın nabzını tutan, tarih, Şark felsefesi, hukuk, fizik, kimya, riyaziye okumuş, 1896 Yunan Harbi’nde yaralılara yardım için çalışmış, Balkan Harbi’nde Cemiyet-i İmdadiye’nin reisliğinde bulunmuş, Muhazarat adlı romanından sonra büyük ün kazanmış, kısaca son derece kaliteli ve güzel bir kadın kimliği, Fatma Aliye’nin unutuluş nedenlerini sıralarken, babasına yapılan bazı hücumların doğurduğu kırgınlıkları dikkate almakla beraber, “onun yazılarını tamamıyle maziye maleden, eskidiğini gösteren Halide Edib’in yazıları olmuştur” demektedir.

Nihayet Nigâr Hanım’ın unutuluş nedenlerini irdelerken gözden kaçırılmaması gereken bir nokta da yaşadığı dönemdir. O, bir ara nesil sanatçısıdır ve Tanzimat’la Servet-i Fünûn edebiyatları arasında, büyük sanatkarların gölgesinde kalan ara nesil sanatçılarından hemen hiçbirisinin unutuluştan kurtulamadığı dikkat çeker.

Şair Nigar hanım, İletişim yayınları, İstanbul, 1998, s.375 – 383

Önsöz …

ÖNSÖZ

Nigar Hanım, üzerinde kıymetlerini çok yönlü araştıran ve açıklayan bir çalışma yapılmadığı için Türk edebiyatındaki yeri göreceli sanatçılardan biridir. Unutuluşun kucağına zirveden düşmüş olması bu hükümlerin güvenilirlik alanını iyice daraltmaktadır.

Büyük bir kısmı sağlığında ya da ölümü sıralarında yazılmış pek çok yazıya özne olan Nigar Hanım hakkındaki neşriyat, kendisini tanıyanların ölümünden sonra iyice azalır. Bu, ilk anda, onun asıl mahiyetinin eserinden ziyade yaşantısında aranması gereken sosyal gösterge bir kimlik olduğunu düşündürebilir bize. Ve doğru, 19. yüzyıl İstanbullunun geçiş ve arayış ortamında Nigar Hanım’ın hayatını oluşturan ayrıntıların özellikle sosyolojik açıdan önemli olduğu inkar olunamaz. Ama “şair Nigar” olgusunda bu ayrıntıların bir noktadan sonra ayıklanması ve arkada kalan kıymetlerin kendi alanlarında değerlendirilmesi gerekmektedir.

Nigar Hanım hakkında yapılacak kapsamlı bir araştırma sözkonusu belirlemeyi “kadın” ve “edebiyat” eksenlerine taşımayı gerektirebilir. Edebiyat alanında ne kadar belirleyici olduğu her zaman tartışılabilecek, “edebiyatın kadını erkeği olmaz” itirazına yol açabilecek “kadınlık” olgusu; sözkonusu, sosyal kıymetler olduğu zaman kolay gözardı edilemez. Ve 19. yüzyıl Türkiyelinin sosyal şartlarına yaklaşım denemeleri, varlığım ve problemlerim inkarın hiç bir mantıklı gerekçesi kalmamış dönem kadınının çözümünü zorunlu kılmaktadır.

Son yıllarda 19. yüzyıl sonu Türk kadınının sosyal ve sanatsal açıdan çözümü hususunda dikkat çekici çalışmalar yapılmaktadır. Dönemin öncü kadınları olarak akla ilk gelen isimler, kadın basını, kadın dernekleri, kadın hareketleri etrafında yapılan ve yeri geldikçe zikredilecek bu çalışmalar sevindiricidir. Ancak görüntünün netleşmesi bu çalışmalar zincirinin gecikmeden tamamlanması ile gerçekleşebilecektir.

Nigar Hanım için sözkonusu ettiğimiz ikinci belirleme “edebiyat” açısından gereklidir. Nigar Hanım 1862 doğumludur. Eserlerini 1887’den sonra vermeye başlar. Tanzimat edebiyatının bitimi ile Servet-i Fünün edebiyatının başlangıcı arasındaki süre içinde, “ara nesil” sanatçılarından biri olarak eserlerinin ve ününün asıl kısmım kurmuş vaziyettedir, ilk kez Mehmet Kaplan tarafından kullanılan ve arkadan gelen araştırmacılar tarafından da benimsenen bu terimin kapsamı henüz tam belirlenmiş değildir. Ara neslin gerçek mahiyet ve estetiğinin belirlenebilmesi; arkada Tanzimat önde Servet-i Fünün edebiyatları ile kuşatılan ve edebiyat tarihi içinde kaçınılmaz bir biçimde silikleşen bu sanatçıların müstakil monografilerinin çıkarılması ve ortak yanlarının tesbiti ile gerçekleşecektir. Nigar binti Osman tipik bir ara nesil şairidir. Sanatının çözümü ara nesil estetiğinin belirlenmesine katkıda bulunacağı gibi Servet-i Fünûn’a takaddüm eden yılların genel panoramasında da kendine ait dokuyu oluşturacaktır.

Bu çalışmaya, ara nesil sanatçıları üzerinde durulmasını hassasiyetle gerekli gören hocam Orhan Okay’ın dikkatimi çekmesiyle başladım. Önce mevcut malzemenin tesbiti ve ardından bunlara ulaşılması gerekiyordu. Nigar Hamm’ın, matbu eserleri dışında, bazı özel evrakı/eşyası küçük oğlu Salih Keramet Nigar tarafından Darüşşafaka, Aşiyan Müzesi, Siyasal Bilgiler Fakültesi, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Millî Kütüphane ve Topkapı Sarayı Müzesi’ne hediye edilmişti. Aile koleksiyonunda da daha az sayıda olmakla birlikte belge ve bilgiler mevcuttu.

Bu dağınık denebilecek manzara; en basit anlamda dahi eski yazılı süreli yayın imkanlarından hemen tümden mahrum bir taşra kentinde yaşıyor olma ve çalışma hayatinin kayıtlarıyla birleşince, en fazla bibliyografya oluşturma hususunda hissedilen zorluklar ortaya çıktı. Dar zamanlara sığdırılmış yoğun tempolu mesailerle malzeme taşıdığını bildiğim ve tahmin ettiğim bütün periyodikleri taramaya çalıştım. Bununla birlikte ulaşamadıklarım olduğu gibi, ulaştıklarımda da gözümden kaçanlar mutlaka olmuştur. Bu noktada Emel Asa tarafından yüksek lisans tezi olarak hazırlanan 1928’e Kadar Türk Kadın Mecmuaları adlı çalışma ile Kadın Eserleri Kütüphanesi ve Bilgi Merkezi tarafından hazırlanan İstanbul Kütüphanelerindeki Eski Harfli Türkçe Kadın Dergileri Bibliyografyasi’nın büyük ölçüde yol gösterici olduğunu şükranla belirtmeliyim. Nigar Hanım’ın gerek kendine ait, gerek hakkında kaleme alınmış yazıların yer aldığım bilmekle birlikte, yurt dışı yayınları tarama şansım ise hiç yoktu. Bu husus, dönemin kadın yazarlarının tamamını içine alabilecek mukayeseli bir çalışma alanı olarak müstakbel araştırmacıyı beklemektedir.

Çalışma; önsöz, giriş, sonsöz ve kaynakça dışında iki ana bölümden oluşmaktadır. Bunların ilki, eldeki bütün verilerin kullanımına çalışan detaylı bir biyografyadan ibarettir, ikinci bölümde ise, yeri geldikçe yine Nigar Hanım’ın yaşamı, dönemi ve diğer sanatçılarla ilintilerini de içeren edebî kimlik öne çıkarılmış, esere yönelik biçim ve dil incelemeleri yalın tutulmuş, hele biçim ve dil ile ilgili hükümlere esas olan ayrıntılı dökümlere yer vermeye gerek görülmemiştir, ilk bölüm hazırlanırken Nigar Hanım’ın Aşiyan Müzesi’nde mahfuz günlükleri ana eksen olarak alınmıştır. Daha evvel oğulları tarafından çok cüz’î bir kısmı Hayatımın Hikayesi adıyla yayımlanan bu günlüğün tamamı yayımlanmadığı gibi, hiçbir çalışmaya zemin de oluşturmamıştır.

Bu çalışma esnasında çok kişiden yardım ve destek gördüm. Hocam Orhan Okay’ın her anlamda yol göstericiliği ile baskı hususunda yardımlarını esirgemeyen İsmail Kara arasında uzun bir liste belki. Gönül dostlarım Belkıs ve Fatma.

Mesai arkadaşlarım; Mevhibe, Ali ve Kemal; Ahmet Hilmi Bey ve Enver Bey.

Benden ellerindeki bilgi ve belgeleri esirgemeyen, kimi eski dost, kimi yüzünü bile görmeden iletişim kurduğum akademisyenler; Hayriye Kabadayı, Şefika Kurnaz, Celile Öktem, N. Hikmet Polat, Alaaddin Karaca, Ali ihsan Kolcu, Erdoğan Erbay, Mustafa Parlak.

Arşivinden ve sohbetinden yararlanma imkanı tanıyan Taha Toros. Yazışma yoluyla olsun kimi problemlerime çözüm getiren Macar Türkologlar Imre Baski, Maria Ivanics.

Sonra, Nigar Hamm’ın kendi ailesi: Selma Onat, Nigar Alemdar.

Aşiyan Müzesi görevlileri.

Mutlaka unutmuş olabileceğim diğer isimler. Hepsine teşekkür borçluyum.

NAZAN BEKÎROGLU Trabzon

Şair Nigar hanım, İletişim yayınları, İstanbul, 1998, s.13 – 16