Türk Edebiyatı (Genel)

TÜRK EDEBİYATI

1-Nazan Bekiroğlu’nun edebiyat serüvenini, yazıya başlayış serencamını kendisinden dinleyebilir miyiz?

1-Anlatacak fazla şey yok aslında. Görünürdeki hayatıyla; suyun kıyısına kurulmuş bulutu, yağmuru, denizi, dalgası, ufku bol bir kentte 1957 yılında dünyaya gelmiş, yaşadığı ömrün neredeyse tümünü aynı kentte geçirmiş, romanlar ve kadın edipler üzerine çalışmış bir Yeni Türk Edebiyatı doçentiyim. Fakat şu söyleşi manzumesinde beni size muhatap kılan başka bir serencamdan söz etmem gerekiyorsa eğer: Daha küçücük yaşlarda, yazmak için yaratıldığını, yazıdan başka bir şey yapamayacağını fark etmiş ve kendisini geleceğe bu ihtiyaç doğrultusunda biriktirmiş bilinçli ve bahtlı yazarlardan değilim ben. Ancak yazı hayatında beni müstahak kılan bir şey varsa o da bilinçsiz arayışımın alabildiğine bilinçli sancısıydı. Arayış ama neyi ve nasıl? Aradığının ne olduğunu bile bilmeyenin bulmaktan söz etmesi abes elbet. Hatırladığım, dışımdaki kainatla irtibat kurabilme ihtiyacının can acıtıcılığı. Bu işte, bu gerçekten çok erkendi. Yıldızlara akıp da “iyi ama şimdi ne olacak”, bunu bilmemenin sancısı. “Karanlığı delen yıldız”ı gösteren yok, varsa da gözleriniz yetersiz. Resimde aradım bir ara aradığımı. Oysa ne kötü seçimdi, edebiyat tahsil etmişken, resim tahsil etmemişken. Resim elbette yetmedi çünkü yetmezlik bendendi. Sonra nihayet yazı geldi. Kendimi yazı ile daha rahat ifade edebildiğimi fark ettim. Yazı ama bu defa da hangi kanaldan ve nereye kadar? Bunun hesabını hiç yapmadım. Sadece içimdeki -ne ise-onu tanıyayım, ona dokunayım, onu görünür kılayım ve biraz soluk alayım, paniğim buydu. Bir problem vardı ama neydi? Alt kat komşum üst kat komşum, öğretmenler odasındaki matematik hatta edebiyat öğretmeniyle konuşamadığım, konuşmaya kalkıştığımda yadırgandığım şeyler. Yemek örgü tarifleri, KDV fişleri, akşamki maç sohbetleri, boğuluyordum. Belki yıllar sonra ben artık olgun bir kadın/yolun ortasında bir akademisyen/yolun başında bir yazar iken (aslında bunlardan sadece biriyken, diğerlerine sadece gölge düşürürken) Nigar hanımın günlüklerini bu yüzden bu kadar iyi anladım. Sonra öğretim görevlisi olarak eğitim fakültesine geçtim. Bu işi hep beni kurtaran bir değişim olarak milatladım hayatımda. Ve çok sorulan sorudur, nasıl bağdaştırıyorsunuz diye, bağdaştırmadım, böyle bir kompleks oluşturmadım, akademisyenliğim bana akademik disiplin ve yerleşik bir beğeninin boğucu bağlarından ziyade, ki onları bertaraf etmek zannedildiği kadar zor değildir, üniversite serazatlığını yakaladığım sınıf olarak geldi. Odamdan çok sınıftaydım daima. Ve öğrettiğimden çok öğrendim. Öğrencilerimin, üzerimde hakkı büyüktür. Belki bu yüzden akademisyenliğe bağlandığım nokta bende çelişki değil de rahatlama oluşturdu. Akademisyenliğime ve bunun bana sağladığı imkanlara çok şey borçluyum. Yazar filan olduğum için değil öğretim elemanı olduğumdan olacak o sıralarda Dolunay dergilerinden gönderiliyordu bana. Bahaeddin Karakoç’un dergisi, bilirsiniz. Diyebilirim ki yayımlanması için değil de bölüşmek için yazılarımdan birini, belki birkaçıydı, Bahaeddin Bey’e gönderdim. O, gençlere duyduğu inanılmaz güvenle yayımladı ve teşvik etti. Hiç yayımlamayı düşünmediğim hikayeler yazdım, şiirle kendimi ifadeye çalıştım, şimdi çok gülüyor ve bucak bucak saklıyorum şiirlerimi. Sonra Türk Edebiyatı ve ardından Dergah macerası. Sonra Mustafa Kutlu’nun tam zamanında ama tam zamanında uyarısı: “Şiiriniz oluşmakta olan hikayenize zarar veriyor, bırakın”. Elbette. Çok da iyi oldu. Ama şiire yaslanan bir nesir doğdu. Neticede şiirin sanatların sultanı olduğuna inanan, şiirle uzaktan muaşakaya razı olur ve onu evine gizlice buyur eder. Hikayemdeki şiirin iç yüzü bu işte. Neticede geç olsa da bana verilen dilin ne olduğunu fark ettim. Uzun zaman kitaba direndim. Sonra Nun Masalları geldi. Ardından da Şair Nigar Hanım, Halide Edip Adıvar, Mor Mürekkep ve Yusuf ile Züleyha .

2-Şair Nigar Hanım sanırım doçentlik teziniz. Daha sonra Halide Edip Adıvar’ı yazdınız. Edebiyatımızın bu ilk hanım şair ve yazarını özelliklerini tercih ettiniz. Geçmişteki hanım edebiyatçılarımız hakkındaki önemli araştırmaların yetersiz olduğuna inanıyor musunuz?

2-Doğru, Şair Nigar Hanım doçentlik tezim. Halide Edip de doktoram. (Küçük bir başvuru kitabı olarak piyasaya çıkmış bulunan Halide EdipAdıvar kitabını bir başvuru kitabı olmaktan öte anlamlandırmıyor ve Halide Ediple ilişkimi yayımlanmamış bir doktora tezi olan teknik çalışmayla sınırlı tutmayı yeğliyorum). Fakat doktora disiplininde beni terbiye eden, bir monografi mevzuu olarak Halide Edip değildi. Onun romanları üzerine çok teknik bir çalışma yapmıştım. Yirmi bir romanın temel yapısını ve roman unsurlarını bıkmadan usanmadan gözden geçiriyorsunuz teker teker ve bu tamamen eş zamanlı bir çalışma. Yani eser kendi içinde bütünlüğü kurulmuş bir yapı olarak ilgilendiriyor sizi. Halide Edib’in II. Abdülhmit ya da Cumhuriyet döneminde yaşamışlığı kadar bir kadın olması da sizi ilgilendirmiyor. Art zamanlılıktan bilinçle mahrum bırakılmış böyle bir çalışma sizi bir kadın yazar üzerinde çalıştığınızı unutma raddesine çok kolay getirebiliyor. Diyebilirim ki bir kadın edip üzerine çalışıyor olmayı bilmenin bilincini ancak Nigar Hanımda ve onun getirisi olan yan araştırmalarda yaşadım. Sorunuzun ikinci kısmına gelince; bir akademisyen ve/veya bir edebiyat ilgilisi olarak baktığımda sadece kadın edipler değil tümüyle edebiyatımız üzerindeki araştırmaların eksikliğini fark edenlerdenim.(Kadın ediplerden bir kısmı üzerine önemli araştırmalar yapıldı fakat bunların dışında kalan ve araştırılması gereken pek çok isim ve alan var). Kadın edipler üzerine yapılacak araştırmanın tek başına bir anlam ifade etmeyeceğinin de bilinmesi gerek. Edebiyat tarihinin yazılamadığı, biriktirenin dağıtmadığı, eleştiri geleneğinin oturmadığı oluşmadığı, asıllar olmadığı için sahtelerin yer kapladığı yerde neyin tamlığı ile teselli bulabiliriz ki?

3-Hikayelerinizi geç de olsa Nun Masalları ismiyle kitaplaştırdınız. Bu hikayelerde geçmişin güzelliklerini bir demet halinde bugünün insanına uzatıyorsunuz. Hikayelerinizin ana ekseni sevgi. Bugünün insanına sevgiyi aşkı anlatmak zor mu? Anlaşılmamak korkusu hiç sardı mı içinizi?

3-İlgimin, salt geçmişin güzelliklerini günümüz insanlarına göstermek kadar sade olmadığını açık kalplilikle ifade edeyim. Geçmişin güzellikleri beni zannedildiği kadar tek başına ilgilendirmiyor aslında. Cazibesine kapıldığım şey, nostalji edebiyatı ya da “ah Osmanlı” gibi durmasın. Okuyucu yazdıklarımda geçmişin güzelliğini görüyorsa, bir katmanında bunu da taşıdığındandır diyelim ama ben en fazla dünün, bugünün ve yarının da üzerinde duranın ne olduğunu merak ediyorum. Ana eksenin aşk olması bir bakıma bunun getirisi. Çünkü aşk dünü, bugünü ve yarını birbirine bağladığı gibi onu anlamların da üzerinde olana bağlayan sayılı birkaç müşterekten biri. Varlığın sağaltılma alanı. Evrenin özetine müsait bir suhuf. Öyle ki dramatik yapıları aşk ekseninde işlevsel kılınan bu kahramanların muhayyileleri, bilinçleri ve tecrübeleri kendi zamanlarının sınırları içinde haps olunmuş değil. Bizi biz yapan, bilinç katmanlarımızın taşıdığı kronolojik tecrübedir. Ben bir yirminci asırlıysam Alp Er Tunga’dan Descartes’e, Kanuni’den Edison’a, bütün bir geçmişin tecrübesiyle yüklüyüm. Benim muhayyilemin sınırları, gizli ya da aşikar, ben farkında olayım ya da olmayayım, bunlardan örülmüştür. Hayata bakışımı bir on altıncı asırlının hayata bakışından ayıran budur. Ve benim hayata bakışımdan da bir yirmi dördüncü asırlının hayata bakışını, benzer şeyler ayıracaktır. O zaman muhayyilesi yaşadığı zamanın dört beş asır sonrasının insanlarında görülebilecek problemler, meraklar, ilgiler, çözümler ya da çözümsüzlüklerle örülü kahramanlar sadece geçmişin kahramanları olamazlar. Onları geçmişin kahramanları olarak görmektense geçmişe, düne ve bugüne eşit mesafede duran ama geçmiş zaman elbiseleri giymiş kahramanlar olarak görmeyi yeğliyorum.

Anlaşılamamak? Bu günün insanına sevgiyi, onun öznel düzlemde bir tezahürü, türevi olan aşkı anlatmak? Ben de bugünün insanıyken. Bu pek zora benzemiyor. Belki en fazla anlaştığımız yer orası. Hayat cömert ve ben konuşkanım. Ama sadece o kadar. Sadece o kadar, diyorum çünkü üzerine giydirilen elbise aşkı maruf kılıyor ve aşk o kadarla kalıyor. Oysa hikaye daha yeni başlıyor. Ve anlaşılamamak da işte burada başlıyor. Bu kadar anlaşılmazlığından şikayet edilip de bu kadar anlaşılan bir yazıcı, nasıl olup da böyle oluyor, bunu da ben anlamıyorum. Korkuya gelince. Hayır. Anlaşılamamaktan korkum filan olmadı. Korksam yazmazdım. Bedeli hayat olan yazının anlaşılabilirliği ya da anlaşılmazlığı beni çok da fazla ilgilendirmiyor. Yazan, neticelerini göze almak zorunda. Okuyucu yazarını seçtiği gibi yazar da okuyucusunu seçer. Bir kişi anlasın yeter. Diğerlerini gözen çıkardığım anlamına gelmese de böyle bu.

4-Bir konuşmanızda ben seçimimi kalpten yana koyuyorum diyorsunuz. Kalpten kastınız nedir, biraz açar mısınız?

4-İnsan olarak tarihçemizi hem düşey ve hem de yatay olarak bölüyor kalp ve akıl, ruh ve beden. Akıllı olmakla değilse de akılcı olmakla övünmekten yana değilim ve şimdilik kendisiyle irtibat kurmak istediğim mutlak hakikatle aramdaki ilişkiyi aklın değilse de akılcılığın düzenleyemeyeceğini bizzat o disiplinin kendisinden öğrenmiş bulunuyorum. Hakikatin ve mananın kapılarının sadece pozitif bilgilerle açılmadığını öğreneli ise daha da çok oldu.Kendisiyle irtibat kurmaya çalıştığım hakikatle aramdaki en kuvvetli bağ olduğu gibi bana ait sınırsız özgürlüğü sağlayan şey de kalp. Neticede bütün bunları yazdı yazıcı, bunu kalp hissetti bunu kalem yazdı, benim hikayem bu kadar. Mektubat-ı Geylani’de deniyor ya, “kalp sensin, ama sen nesin”. Sanırım gerçek bilgiye giden yol benliği bilmekten geçiyor o da kalbi işaret ediyor. Kalp ne kadar yorgun olsa da.

5-Kitaplaştırdığınız Mor Mürekkep yazıları bir köşe yazısı olmaktan ziyade birer deneme. Hikayeden yorulduğunuzda denemeye mi sığınıyorsunuz. Denemenin neredeyse edebiyatçı ile okuyucu arasında en sağlam diyaloglardan birinin kurulmasına vasıta olduğu gözleniyor. Denemenin gücü nereden geliyor sizce?

5-Makale fazla ciddi ve resmi. Hikaye fazla kurgusal (Yine de bu cümle benim kendi adıma doğru adresin hikaye olduğunu gerçeğini değiştirmesin). Kurgudan yorulan/bıkan/ya da selametle çıkan, azade yazmalara kaçmak istiyor. Peçesiz, tereddütsüz. Bunun adı deneme. Okuyucu nezdinden baktığımızda, yazının asli parçası olarak görülen (öyle mi acaba?) yazara talip olan okuyucunun, hikayede sarf edeceğinden daha az gayretle yazıcıya ulaşmak için çalacağı kapı deneme. Sabırsız okuyucu hikayeden çok denemeye talip. Deneme yazıcıyla okuyucuyu vasıtasız, perdesiz bir araya getiriyor. Fakat türler arasındaki sınırların epeyce bulanıklaştığı böyle bir edebiyat dönemecinde deneme ile hikaye arasındaki farkın söz gelimi makale ile hikaye arasındaki kadar derin olmadığının da farkındayım. Bilhassa taklide (mimesise) değil de tecride (soyutlamaya) dayalı bir hikaye anlayışı taşıyan yazıcı bizi denemeye benzer hikayeler dahası hikayeye benzer denemelerle karşı karşıya getirmekten imtina etmez. Ama aslolan hikayeyse, yazıcı, denemeyi hikaye için var olduğu müddetçe muteber tutar. Kaleminin temrini, kalbinin temrini denemedir.

6-Yusuf ile Züleyha isimli eseriniz geniş yankılar uyandırıyor. Bir peygamber kıssasından yola çıkarak yaşanan bu hikaye aşkın nihai noktasına işaret ediyor. Halk edebiyatımızın en yaygın metinleri olan Kerem ile Aslı, Arzu ile Kamber, Leyla ile Mecnun gibi ölümsüz aşk hikayelerine de günümüz insanının büyük iştiyakı gözleniyor. Bu hasret aşkın bu gün deforme edilmesinden mi kaynaklanıyor?

6- Aşkın deforme edildiğine inanmıyorum, desem fazla iyimser mi görünürüm acaba? Fakat bu konuda iyimserim. Aşk ise, deforme olmaz, deforme zannedilen şey bir tanı eksikliğinin işaretidir. Aşkın, güzelliğin ve iyiliğin kaynağı tek ve mutlaktır çünkü. Kalp bunu taşır ve yansıtır. Aşk değil kalptir deforme olan. Bu yüzden kalbin aynasının parlatılması ve cilalanması gerekir ki kalp aldığı ışığı iyi yansıtsın. Fakat diğer yandan kalp sezer ve özler. Ne olduğunu bile bilmediğini. Çünkü ezelde verdiği sözü fark etmese de hatırlamak ister. Öyleyse kalbin onarılması gerek. Geleneksel aşk hikayelerine günümüz insanının ilgi göstermesi hasara uğramış kalplerdeki arayışın görüntüsü. Ki hasar bireysel hasar olmaktan ziyade kolektif bir hasar. Çağın yaralı ruhu. Ama uzak bir hatıra var. Kalp arıyor.

7-Siz aynı zamanda üniversite öğretim üyesi ve roman uzmanısınız. Türk romanını bütün olarak ele aldığınızda bu gün geldiği noktayı nasıl buluyorsunuz?

7-Bu hususta fazla iyimser değilim. Türk romanının bugün geldiği durakta eğer birkaç münferit başarı varsa, ki bunların da bir kısmı popüler çarkın öne çıkardığı başarılı gibi gösterilen romanlardır, ya da arenada siyasi kıymetiyle yer tutan eserlerdir, nihayet bir kısmı ise gerçekten münferit ve münzevi başarılardır, bunların tek başına, bir Türk romanını var kılmaya yetmediğini görmek mümkün. Bir roman geleneği birbirinden en uzak gibi görünen örnekleri arasında dahi ortak bir ruhu terennüm eden ve ne kadar farklı da olsa aynı dünyadan soluk alıp vermiş, aynı kolektif bilinç katmanlarından geçmiş yazarların var ettiği romandır. Bunun arkasında da roman adına bir geçmişin, evrimin, geleneğin yer tutmuş olması gerekir. Biri devrimci biri değil, ama Rus romanı dünyaya Rus romanı gibi bakar. Bizde olmayan bu. Çok kısa zamanda bir şey olmayacağı kesin. Bir müddet daha popüler köpükler ya da münferit ve münzevi başarılarla yetinmek zorundayız. Karanlık gökte yapayalnız parıldayan birkaç ışık.

8-Çok sorulan bir sualimi yöneltsem kızmaz mısınız? Bir uzman olarak Türk romanının kilometre taşları… Veya kesinkes okunması gereken Türk romancıları… Bu soruyu en iyi Türk romanları hangileridir diye değiştirebiliriz. (Suale cevap ihtiyaridir ama verilirse memnuniyeti muciptir).

8-“En iyi Türk romanları hangileri” sorusuyla “Okunması gereken Türk romanları” sorusunu değiştirmeyelim isterseniz. Edebiyata merbut birisinin en iyilerinden olmasa da mutlaka okumuş olması gereken romanlar vardır. İnanıyorum ki her yazıcı Türk romanının evrimini kendi içinde idrak etmek zorunda. Klasik eğilimleri kendi tecrübesinde tanımayanın romantik bilgiye erişmesine imkan yok. Romantik eğilimleri tecrübe etmeyen de realist bilgiye ulaşamaz. Ve bu böyle süre gider. Edebiyat tarihi her yazıcının içinde bir kez daha kurulur. Tanzimat’tan başlayarak 60’lara kadar gelelim. Namık Kemal, İntibah ilk roman. Ekrem, Araba Sevdası; Sezai, Sergüzeşt, Küçük Şeyler (hikayeyi de katalım). Sonra Servet-i Fünun. Halit Ziya, Aşk-ı Memnu, Mai ve Siyah; Mehmet Rauf, Eylül. Sonra Ömer Seyfeddin’in hikayeleri. Refik Halid, Memleket Hikayeleri, Gurbet Hikayeleri. Sonra Halide Edip, Handan, Sinekli Bakkal, Ateşten Gömlek. Reşat Nuri, Çalıkuşu. Yakup Kadri, Yaban, Kiralık Konak. Sait Faik’in hikayeleri. Memduh Şevket Esendal’ın hikayeleri. Sabahaddin Ali, hikayeleri, Kuyucaklı Yusuf. Tanpınar, Huzur, Saatleri Ayarlama Enstitüsü, Yaz Yağmuru, Abdullah efendinin Rüyaları. Peyami Safa, Yalnızız, Matmazel Noraliya, 9. Hariciye Koğuşu. Tarık Buğra, Küçük Ağa, İbiş’in Rüyası. Kemal Tahir, Devlet Ana. Tabii bunun fakültelerde az çok Türk romanının kronolojisini kavratmak için izlediğimiz ve 1960’lara kadar ancak gelebilen sade bir müfredat olduğunu ilave edeyim. ‘70 sonrası farklı bir hikaye.

En iyileri sorusuna gelince. Bizde Huzur, Saatleri Ayarlama Enstitüsü, Yalnızız ve Devlet Ana estetik romanın kilometre taşları olarak görülebilir. Sinekli Bakkal ilginç ve renklidir. Bu liste az çok değişik sıralama, ilave ya da çıkartmalarla elbette yeniden tanzim edilebilir. Benim seçtiklerime gelince: Sinekli Bakkal, 9. Hariciye Koğuşu, Huzur, Saatleri Ayarlama Enstitüsü

9-Üniversitede hocalık, sanatkarlık ve köşe yazarlığı. Hikaye ve denemeleri bir arada tutsak ile bir sanat karın serazatlığı ile birilim adamının ciddiliği, disiplini ara sıra çakışmıyor mu? Tanpınar gibi ikisini el ele yürütmek mümkün mü? Sanatkarlık ve alimlik atbaşı çok uyumlu gidiyor mu?

9-((bu soruyu ilk sorunun içinde büyük ölçüde cevaplamıştım. Bu bakımdan tekrar cevaplamıyorum, çıkaralım).

10-Nazan Bekiroğlu’nun yazdıkları ve yazacakları… Tezgahında şu an dokunanlar.

10-Fazla bir şey yok. Uzun süre geniş çaplı bir şey yazabileceğimi zannetmiyorum.

Comments (1)

Kelimelerin AhengiAğustos 1st, 2009 at 5:28 pm

Acaba bu röportajı Nazan Bekiroğlu’yla kim yapmıştır?

Leave a comment

Your comment